Anayasa Değişikliği Nasıl Yapılır? (KPSS Vatandaşlık, md. 175)

Anayasa, sıradan bir kanundan daha zor değiştirilebilen bir metin. Bu zorluk Anayasa'nın 175. maddesindeki oranlarla sağlanıyor: teklif için üye tamsayısının en az üçte biri, kabul için beşte üçü, halkoylamasına gitmeden doğrudan yürürlük için ise üçte ikisi. Bu üç oran ve aralarındaki geçişler, KPSS Vatandaşlık'ta en sık sorulan sayısal bilgilerden.

KPSS'de nasıl soruluyor?

Sorular genellikle oranlar ve bunların 600 kişilik Meclis'teki karşılıkları üzerine kurulu. "Anayasa değişikliğinin doğrudan halkoylamasına sunulması için gereken oy aralığı nedir?" ya da "Cumhurbaşkanının geri gönderdiği değişikliği Meclis hangi çoğunlukla aynen kabul ederse halkoyuna sunulabilir?" gibi.

Süreç adım adım

Cumhurbaşkanının rolü

Cumhurbaşkanı, Anayasa değişikliğine ilişkin kanunları bir daha görüşülmek üzere Meclis'e geri gönderebilir. Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla aynen kabul ederse, cumhurbaşkanı bu kanunu halkoyuna sunabilir.

Bir değişiklik beşte üç ile üçte iki arasında bir oyla kabul edilmiş ve cumhurbaşkanı tarafından Meclis'e iade edilmemişse, halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazete'de yayımlanıyor. Üçte iki ve üzeri oyla kabul edilen değişikliklerde ise cumhurbaşkanı, kanunun tamamını ya da gerekli gördüğü maddelerini halkoyuna sunabilir; sunmazsa kanun Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giriyor.

Halkoylaması

Halkoyuna sunulan Anayasa değişikliklerinin yürürlüğe girmesi için halkoylamasında kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu olması gerekiyor. Meclis, değişikliği kabul ederken halkoylamasına sunulması hâlinde hangi hükümlerin birlikte, hangilerinin ayrı oylanacağını da belirleyebiliyor.

Değiştirilemeyecek hükümler (md. 4)

Anayasa'nın 4. maddesine göre üç madde değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez:

1. 1. maddedeki devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmü.
2. 2. maddedeki Cumhuriyetin nitelikleri.
3. 3. madde hükümleri (devletin bütünlüğü, resmî dili, bayrağı, millî marşı ve başkenti).

4. maddenin kendisi de, bu hükümlerin korunmasını sağlayan madde olduğu için değiştirilemez kabul ediliyor.

Pratik bir örnek

Bir değişiklik teklifinin 210 milletvekilinin imzasıyla verildiğini düşünelim: teklif şartı (200) sağlanmış. Genel Kurul'da iki görüşmenin ardından gizli oylamada 380 kabul oyu çıkarsa, değişiklik kabul edilmiş ama 400'ün altında kalmıştır; cumhurbaşkanı iade etmezse halkoylamasına gider. Aynı değişiklik 410 oyla kabul edilseydi, cumhurbaşkanı isterse doğrudan yayımlayabilir, isterse halkoyuna sunabilirdi.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılanlar

1. "Anayasa değişikliği beşte bir oyla teklif edilir." Teklif için üye tamsayısının en az üçte biri gerekiyor. Beşte bir, kanunlarda şekil denetimi için Anayasa Mahkemesi'ne başvuru oranıdır.
2. "Beşte üç ile kabul edilen değişiklik doğrudan yürürlüğe girer." 360-399 arası oyla kabul edilen değişiklik mutlaka halkoylamasına gider.
3. "Halkoylamasında kayıtlı seçmenlerin yarısı gerekir." Kullanılan geçerli oyların yarısından fazlası yeterli.
4. "Değişiklik bir kez görüşülür." Anayasa değişikliği teklifleri Genel Kurul'da iki defa görüşülüyor.
5. "Değiştirilemeyecek maddeler değiştirilmesi teklif edilebilir ama kabul edilemez." Bu maddelerin değiştirilmesi teklif dahi edilemez.
6. "Kabul oylaması açık oyla yapılır." Kabul, gizli oyla yapılıyor.

Örnek sorular

1. 600 üyeli TBMM'de bir Anayasa değişikliği teklifinin halkoylamasına gitmek zorunda olduğu oy aralığı hangisidir? A) 200-359 B) 300-359 C) 360-399 D) 400-449 E) 450-600

Cevap: C.

2. Anayasa değişikliğinin teklif edilebilmesi için en az kaç milletvekilinin imzası gerekir?

Cevap: 200 (üye tamsayısının üçte biri).

3. Halkoyuna sunulan bir Anayasa değişikliğinin kabulü için ne gerekir?

Cevap: Kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu olması.

4. Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın değiştirilmesi teklif dahi edilemeyecek hükümlerinden biri değildir? A) Devletin şeklinin Cumhuriyet olması B) Cumhuriyetin nitelikleri C) Devletin resmî dili D) TBMM'nin üye sayısı E) Başkentin Ankara olması

Cevap: D. Üye sayısı (md. 75) değiştirilebilir; 2017'de 550'den 600'e çıkarıldı.

Bu konuyu nasıl çalışmalısınız?

Oranları 600 kişilik Meclis üzerinden somut sayılara çevirin ve bir sayı doğrusuna yerleştirin: 200 (teklif), 360 (kabul), 400 (doğrudan yürürlük eşiği). Bu sayı doğrusu, sınavdaki oran sorularının hemen hepsini çözer. Ardından TBMM'deki diğer oranları da aynı doğruya ekleyin: af için beşte üç (360), geri gönderilen kanunun aynen kabulü için salt çoğunluk (301).

Zaten Akademi'de Vatandaşlık'ta sayıları karıştırdığınız sorular hata defterine düşer. Meclis'in diğer görevleri için TBMM'nin Görev ve Yetkileri, diğer konular için Kilit Konular, KPSS hazırlığı için KPSS sayfamız.