Lozan Antlaşması (KPSS Tarih Kilit Konu): Maddeler ve Sorular

Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923'te imzalanan ve yeni Türk devletinin sınırlarını, egemenlik haklarını ve Osmanlı'dan kalan sorunların çözümünü uluslararası alanda kabul ettiren barış antlaşmasıdır. KPSS Tarih'te İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük başlığında, maddeleri ve "hangi sorun çözülemedi" sorusuyla sık karşına çıkar.

Lozan Konferansı nasıl ilerledi?

Konferans 20 Kasım 1922'de açıldı ve iki dönem halinde sürdü:

Türkiye'yi TBMM Hükümeti adına üç delege temsil etti: Dışişleri Bakanı ve Edirne mebusu İsmet Paşa (heyet başkanı), Sağlık Bakanı ve Sinop mebusu Dr. Rıza Nur ve eski bakan, Trabzon mebusu Hasan Bey. TBMM antlaşmayı Ağustos 1923'te 14'e karşı 213 oyla onayladı.

Lozan Antlaşması'nın maddeleri konu konu

Sınırlar

• Suriye sınırı: 20 Ekim 1921 tarihli Türk-Fransız (Ankara) Antlaşması'nda çizilen sınır kabul edildi (md. 3). Bu nedenle Hatay bu sınırın dışında kaldı.
• Irak sınırı: Türkiye ile İngiltere arasında dokuz ay içinde yapılacak bir anlaşmaya bırakıldı; anlaşma olmazsa konu Milletler Cemiyeti Konseyi'ne gidecekti (md. 3). Musul sorunu bu yüzden Lozan'da çözülemedi.
• Yunanistan sınırı (Batı Trakya): Meriç nehri sınır kabul edildi (md. 2). Yunanistan'dan istenen savaş tazminatı yerine Karaağaç Türkiye'ye bırakıldı.

Ege adaları

Midilli, Sakız, Sisam ve Ahikerya'da Yunanistan'ın deniz üssü ve tahkimat yapmaması kabul edildi (md. 13). İmroz ve Bozcaada'ya yerel halktan oluşan özel bir yönetim öngörüldü (md. 14).

Boğazlar

Boğazlarda barışta ve savaşta denizden ve havadan serbest geçiş ilkesi kabul edildi (md. 23). Geçişi denetlemek için bir Türk üyenin başkanlığında uluslararası bir Boğazlar Komisyonu kurulacak, iki yakada belirli bir bölge silahtan arındırılacaktı. Türkiye bu bölgede 12.000'i geçmeyen bir kuvvet bulundurabilecekti.

Kapitülasyonlar, borçlar, azınlıklar

• Kapitülasyonlar her yönüyle tamamen kaldırıldı (md. 28). Adliyeyi düzenlemek için birkaç yabancı uzman beş yıl Türkiye'de görev yapacak, ancak önerileri Türk hükümeti için bağlayıcı olmayacaktı.
• Osmanlı borçları, Türkiye ile Osmanlı'dan toprak ayrılan devletler arasında paylaştırıldı (md. 46).
• Azınlıklar: 37-44. maddelerde gayrimüslim azınlıklara haklar tanındı; bu azınlıklar Müslümanlarla aynı medeni ve siyasi haklara sahip oldu (md. 39).
• Patrikhane İstanbul'da kaldı; "ekümenik" (evrensel) siyasi bir rol üstlenmeden dinî bir kurum olarak çalışması kabul edildi.
• Nüfus mübadelesi ayrı bir sözleşmeyle, 30 Ocak 1923'te imzalandı. İstanbul Rumları, İmroz ve Bozcaada Rumları ile Batı Trakya Türkleri mübadele dışında tutuldu.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılanlar

1. "Musul Lozan'da Türkiye'ye bırakıldı." Yanlış. Irak sınırı İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı; Lozan'ın çözemediği sorunların başında gelir.
2. "Hatay Lozan'da sorun olarak ele alındı." Lozan, Suriye sınırında 1921 Ankara Antlaşması'nın çizgisini kabul etti. Hatay'ın Türkiye'ye katılması Lozan'ın konusu değildir.
3. "Oniki Ada Yunanistan'a verildi." Rodos ve Oniki Ada ile Meis İtalya'ya bırakıldı. Yunanistan'a kalanlar Limni, Semadirek, Midilli, Sakız, Sisam ve Ahikerya'dır.
4. "Boğazlar tamamen Türk egemenliğine geçti." Lozan'da Boğazlar uluslararası bir komisyonun denetimine bırakıldı ve iki yakası silahsızlandırıldı.
5. "Nüfus mübadelesi 24 Temmuz'da imzalandı." Mübadele sözleşmesi 30 Ocak 1923 tarihlidir; barış antlaşmasından önce imzalanmıştır.
6. "Savaş tazminatı Türkiye'ye para olarak ödendi." Yunanistan'dan istenen tazminat yerine Karaağaç Türkiye'ye bırakıldı.

Örnek sorular

1. Aşağıdakilerden hangisi Lozan Barış Antlaşması'nda çözüme bağlanamamıştır? A) Kapitülasyonlar B) Osmanlı borçları C) Türkiye-Irak sınırı D) Batı Trakya sınırı E) Azınlıkların hakları

Cevap: C. Antlaşmanın 3. maddesi Türkiye-Irak sınırını İngiltere ile dokuz ay içinde yapılacak bir anlaşmaya bıraktı. Diğer konuların hepsi antlaşmada karara bağlandı.

2. Lozan Antlaşması'na göre aşağıdaki adalardan hangisi Türkiye'de kalmıştır? A) Midilli B) Limni C) Rodos D) Bozcaada E) Sakız

Cevap: D. İmroz (Gökçeada), Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye'de kaldı. Rodos İtalya'ya, diğerleri Yunanistan'a bırakıldı.

3. Lozan Konferansı'nın birinci dönemi neden kesintiye uğramıştır?

Cevap: Adalar, Musul, kapitülasyonlar ve Yunanistan'dan istenen savaş tazminatı konularında anlaşma sağlanamadığı için görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesildi.

Bu konuyu nasıl çalışmalısın?

Lozan sorularının çoğu "hangisi çözüldü, hangisi çözülemedi" ve "hangi ada kime kaldı" kalıbında gelir. Bu yüzden maddeleri tek tek ezberlemek yerine üç listeyle çalış: çözülenler, çözülemeyenler, adalar. Tabloları kendi el yazınla bir kez yeniden yaz ve bir hafta sonra kâğıda bakmadan tekrar doldurmayı dene. Bu tür aralıklı ve kendini sınayarak yapılan tekrarın neden işe yaradığını aralıklı tekrar yöntemi yazısında anlattık.

Lozan'dan çözdüğün sorularda yanlış yaptıkların Zaten Akademi'nin hata defterine düşer; sınavdan önceki tekrarda yalnızca karıştırdığın maddelere dönersin. KPSS'nin diğer kilit konuları için Kilit Konular sayfasına, sınav tarihleri için sınav takvimine, KPSS hazırlığının tamamı için KPSS sayfamıza göz atabilirsin.