Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar (KPSS, Anayasa md. 106)

2017 değişikliğiyle Bakanlar Kurulu ve başbakanlık kalktı; yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına geçti. Cumhurbaşkanının yanında yer alan iki makam, cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, Anayasa'nın 106. maddesinde düzenleniyor. Bu madde kısa görünse de içinde KPSS'nin sevdiği pek çok ayrıntı var: 45 günlük seçim süresi, "bir yıl" eşiği, milletvekilliğinin düşmesi ve sorumluluğun kime karşı olduğu.

KPSS'de nasıl soruluyor?

Sorular genellikle üç yerden geliyor: atama ve görevden alma yetkisinin kimde olduğu, makamın boşalması hâlindeki seçim kuralları ve yardımcı ile bakanların kime karşı sorumlu olduğu. Eski sistemde bakanların TBMM'ye karşı sorumlu olması, bu konuda en çok kullanılan çeldirici.

Atama, ant ve sorumluluk

Son satır sık atlanıyor: bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri ile merkez ve taşra teşkilatı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenleniyor, kanunla değil.

Makam boşalırsa: 45 gün ve "bir yıl" eşiği

Cumhurbaşkanlığı makamı herhangi bir nedenle boşalırsa:

1. 45 gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır.
2. Yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.
3. Genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de Cumhurbaşkanı seçimiyle birlikte yenilenir.
4. Genel seçime bir yıldan fazla kalmışsa seçilen Cumhurbaşkanı, TBMM seçim tarihine kadar görev yapar. Kalan süreyi tamamlayan Cumhurbaşkanı için bu süre dönemden sayılmaz.

"Dönemden sayılmaz" ifadesi, Cumhurbaşkanının en fazla iki dönem seçilebilmesi kuralıyla ilgili. Makam boşaldığı için yapılan seçimde göreve gelen kişi, TBMM seçimine kadar kalan kısa süreyi tamamladığında bu süre onun iki dönem hakkından düşülmüyor.

Geçici ayrılıklarda (hastalık, yurt dışına çıkma gibi) da vekâlet eden kişi Cumhurbaşkanı yardımcısıdır. Eski sistemde bu görev TBMM Başkanına aitti; KPSS bu farkı seviyor.

Ceza sorumluluğu

Yardımcılar ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç iddiasında TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla soruşturma açılması istenebilir; süreç Meclis soruşturması olarak yürür ve Yüce Divan'a sevkle sonuçlanabilir. Oranların ve sürelerin ayrıntısı TBMM'nin denetim yolları yazısında.

Maddenin son fıkralarındaki iki kural ayrıca önemli:

• Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen yardımcı veya bakanın görevi sona erer.
• Görevleriyle ilgili olmayan suçlarda yardımcı ve bakanlar, yasama dokunulmazlığı hükümlerinden yararlanır.

İkinci kural, milletvekili olmayan bir bakana bile görev dışı suçlar bakımından milletvekiline benzer bir koruma sağlıyor. Ayrıntı için yasama dokunulmazlığı yazısına bakabilirsiniz.

Eski ve yeni sistem karşılaştırması

Sık yapılan hatalar ve karıştırılanlar

1. "Bakanlar TBMM'ye karşı sorumludur." Yeni sistemde Cumhurbaşkanına karşı sorumlular.
2. "Cumhurbaşkanına TBMM Başkanı vekâlet eder." Bu eski kuraldı; artık Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet ediyor.
3. "Milletvekili bakan olunca vekilliği devam eder." Atandığı anda üyeliği sona erer.
4. "Makam boşalırsa 60 gün içinde seçim yapılır." Süre 45 gün.
5. "Bakanlıklar kanunla kurulur." Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenleniyor.
6. "Bakanlar Meclis önünde ant içmez." Yardımcılar ve bakanlar 81. maddedeki şekilde TBMM önünde ant içer.

Örnek sorular

1. Anayasa'ya göre cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar kime karşı sorumludur? A) TBMM'ye B) Anayasa Mahkemesine C) Cumhurbaşkanına D) TBMM Başkanına E) Millete

Cevap: C.

2. Cumhurbaşkanlığı makamı boşaldığında seçim kaç gün içinde yapılır?

Cevap: 45 gün.

3. Genel seçime bir yıldan az kalmışken makam boşalırsa ne olur?

Cevap: TBMM seçimi de Cumhurbaşkanı seçimiyle birlikte yenilenir.

4. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması hangi düzenleyici işlemle yapılır?

Cevap: Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle.

5. Bakan olarak atanan bir milletvekilinin üyeliğine ne olur?

Cevap: Sona erer.

6. Cumhurbaşkanı hastalık nedeniyle geçici olarak görevinden ayrılırsa kim vekâlet eder?

Cevap: Cumhurbaşkanı yardımcısı.

Bu konuyu nasıl çalışmalısınız?

106. maddeyi Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri ile birlikte okuyun; ikisi yürütmenin bütününü oluşturuyor. Sayıları bir kartta toplayın: 45 gün, bir yıl eşiği, salt çoğunluk önerge. Eski sistemle karşılaştırma tablosunu da ayrıca tekrar edin, çünkü çeldiricilerin çoğu oradan geliyor.

Zaten Akademi'de bu konudaki yanlışlarınız hata defterine düşer ve tekrar listesine eklenir. Diğer Anayasa konuları için Kilit Konular.