Seçim İlkeleri ve Siyasi Partiler (KPSS Vatandaşlık, md. 67-69)

Anayasa'nın 67. maddesi seçme ve seçilme hakkını, 68. ve 69. maddeleri ise siyasi partileri düzenliyor. KPSS Vatandaşlık'ta bu üç madde özellikle iki noktadan soru üretiyor: seçimlerin hangi ilkelere göre yapıldığı ve kimlerin siyasi partilere üye olamayacağı. Parti kapatma süreci ve "odak hâline gelme" ölçütü de ileri düzey sorularda karşınıza çıkıyor.

KPSS'de nasıl soruluyor?

En sık soru tipi, seçim ilkelerinden birinin seçeneklerde bulunmaması: "Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'da sayılan seçim ilkelerinden biri değildir?" Çeldirici genellikle "çok dereceli seçim" ya da "açık oy". İkinci sık soru tipi, siyasi partilere üye olamayanlar listesi.

Seçim ilkeleri (md. 67)

Maddeye göre seçim kanunları temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak biçimde düzenlenir. Ayrıca seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz. Bu kural, seçimlerden hemen önce kuralların değiştirilmesini engelliyor.

Kimler oy kullanabilir, kimler kullanamaz?

On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahip. Yurt dışındaki vatandaşların oy kullanabilmesi için gerekli tedbirleri kanun belirliyor.

Oy kullanamayanlar:

• Silah altında bulunan er ve erbaşlar
• Askerî öğrenciler
• Taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç, ceza infaz kurumlarındaki hükümlüler

Tutuklular ise oy kullanabiliyor; cezaevlerinde ve tutukevlerinde oy kullanılmasıyla ilgili güvenlik tedbirlerini Yüksek Seçim Kurulu belirliyor.

Siyasi partiler (md. 68)

• Vatandaşlar siyasi parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahip.
• Parti üyesi olabilmek için on sekiz yaşını doldurmuş olmak gerekiyor.
• Siyasi partiler demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları ve önceden izin almadan kuruluyor.
• Partilerin tüzük, program ve eylemleri devletin bağımsızlığına, ülke ve milletin bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz.
• Devlet, siyasi partilere yeterli düzeyde ve hakça mali yardım yapıyor.

Partilere üye olamayanlar

Yükseköğretim elemanlarının (öğretim üyeleri) partilere üye olması ancak kanunla düzenlenebiliyor ve bu kişiler partilerin merkez organları dışında görev alamıyor. Üniversite öğrencilerinin üyeliğine ilişkin esaslar da kanunla düzenleniyor.

Siyasi partilerin uyacağı esaslar ve kapatma (md. 69)

• Partilerin faaliyetleri ve parti içi düzenlemeleri demokrasi ilkelerine uygun olmalı.
• Siyasi partiler ticari faaliyete giremez.
• Partilerin mali denetimini Anayasa Mahkemesi, Sayıştay'ın yardımıyla yapıyor.
• Kapatma davasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açıyor, Anayasa Mahkemesi kesin olarak karara bağlıyor.
• Bir partinin eylemleri nedeniyle temelli kapatılması için, partinin bu eylemlerin odağı hâline geldiğinin tespit edilmesi gerekiyor.
• Anayasa Mahkemesi temelli kapatma yerine, fiillerin ağırlığına göre partinin devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına da karar verebiliyor.
• Temelli kapatılan parti başka bir ad altında kurulamıyor; kapatılmaya sebep olan üyeler beş yıl süreyle başka bir partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi ya da deneticisi olamıyor.
• Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan ve Türk uyruğunda olmayan kişilerden maddi yardım alan partiler temelli kapatılıyor.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılanlar

1. "Seçimler iki dereceli yapılır." Anayasa tek dereceli seçimi esas alıyor.
2. "Tutuklular oy kullanamaz." Oy kullanamayanlar hükümlülerdir (taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç); tutuklular oy kullanabilir.
3. "Siyasi parti kurmak için izin gerekir." Partiler önceden izin almadan kurulur.
4. "Parti kapatma davasını Anayasa Mahkemesi kendiliğinden açar." Davayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar.
5. "Üniversite öğrencileri partiye üye olamaz." Yasak yükseköğretim öncesi öğrenciler için; üniversite öğrencilerinin üyeliği kanunla düzenleniyor.
6. "Seçim kanunu değişikliği altı ay sonra uygulanır." Kural bir yıldır.

Örnek sorular

1. Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'da sayılan seçim ilkelerinden biri değildir? A) Serbest B) Gizli C) Tek dereceli D) Açık oy E) Genel oy

Cevap: D.

2. Aşağıdakilerden hangisi siyasi partilere üye olabilir? A) Hâkimler B) Lise öğrencileri C) Silahlı Kuvvetler mensupları D) 18 yaşını doldurmuş bir işçi E) Memurlar

Cevap: D.

3. Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler hangi seçimlerde uygulanmaz?

Cevap: Yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde.

4. Temelli kapatılan bir partinin kapatılmasına sebep olan üyeleri kaç yıl başka bir partide görev alamaz?

Cevap: Beş yıl.

Bu konuyu nasıl çalışmalısınız?

Seçim ilkelerini yedi kelimelik bir liste olarak ezberleyin: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım-döküm, yargı denetimi. Ardından partilere üye olamayanları "yargı, memur, asker, lise öğrencisi" diye dört grupta toplayın. Bu iki liste, bu konudaki soruların büyük kısmını karşılıyor.

Zaten Akademi'de Vatandaşlık sorularında yaptığınız yanlışlar hata defterine düşer. Parti kapatma davalarına bakan mahkeme için Anayasa Mahkemesi, seçimlerin yenilenmesi için TBMM'nin Görev ve Yetkileri, diğer konular için Kilit Konular.