Hünkâr İskelesi Antlaşması (KPSS Tarih Kilit Konu): Boğazlar

Hünkâr İskelesi Antlaşması, 8 Temmuz 1833'te Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan sekiz yıllık savunma ittifakı. Osmanlı'yı bu antlaşmaya iten, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın isyanı ve Mısır ordusunun İstanbul'u tehdit etmesiydi. Antlaşmanın gizli maddesi, Boğazlar meselesini ilk kez Avrupa'nın gündemine taşıdı ve İngiltere ile Fransa'nın sert tepkisine yol açtı.

KPSS'de nasıl soruluyor?

Hünkâr İskelesi soruları neredeyse her zaman Boğazlar sorunuyla birlikte geliyor: "Boğazlar meselesinin uluslararası bir sorun hâline gelmesinde etkili olan antlaşma hangisidir?" ya da "Kavalalı Mehmed Ali Paşa isyanının sonuçlarından biri hangisidir?" Kütahya Antlaşması ve Londra Sözleşmesi ile sıralama soruları da yaygın.

Antlaşmaya giden süreç

Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa, 1832'de Osmanlı'ya karşı isyan etti. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu, 21 Aralık 1832'de Konya'da Osmanlı ordusunu yendi ve Kütahya'ya kadar ilerleyerek İstanbul'u tehdit etti. II. Mahmud, Avrupa devletlerinden beklediği yardımı alamayınca Rusya'nın desteğine başvurdu. Rus donanması İstanbul Boğazı'na geldi; bu destek Mısır'la Kütahya Antlaşması'nın yapılmasında etkili oldu ve ardından Rusya ile Hünkâr İskelesi Antlaşması imzalandı.

Antlaşmanın hükümleri

Gizli madde, Rusya'nın Karadeniz'deki güvenliğini sağlıyordu: bir savaş durumunda İngiliz ya da Fransız donanması Karadeniz'e giremeyecekti. Bu, Rusya'ya Boğazlar üzerinde dolaylı bir üstünlük veriyordu.

Tepkiler

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre İngiltere ve Fransa resmî protestolarda bulundu ve donanmalarını Çanakkale önlerine gönderdi. Bu tepki, Boğazların artık yalnızca Osmanlı ile Rusya arasında bir mesele olmadığını, Avrupa dengesini ilgilendiren uluslararası bir sorun hâline geldiğini gösteriyordu. Rusya ise aynı yıl Avusturya ve Prusya ile Münchengrätz Antlaşması'nı (18 Eylül 1833) imzaladı.

Antlaşmanın sonu

Sekiz yıllık süre dolduğunda antlaşma yenilenmedi. Yerini 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'nin getirdiği yeni statü aldı. Bu sözleşmeyle Boğazlar, barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapalı kabul edildi ve Boğazlar meselesi uluslararası bir antlaşmayla düzenlenmiş oldu. Böylece Rusya'nın Hünkâr İskelesi ile elde ettiği ayrıcalıklı konum ortadan kalktı.

Kısa kronoloji

Kavalalı sorunu nasıl çözüldü?

Hünkâr İskelesi, Mısır sorununu çözmedi; yalnızca İstanbul'u o anki tehlikeden korudu. Kavalalı ile çatışma 1839'da yeniden alevlendi ve Osmanlı ordusu Nizip'te yenildi. Bu kez Avrupa devletleri, Rusya'nın tek başına Osmanlı'ya yardım etmesini istemediği için konuya doğrudan müdahale etti. 1840 Londra Antlaşması ile Mısır valiliği Kavalalı ailesine babadan oğula geçmek üzere bırakıldı, Suriye ise Osmanlı'ya geri verildi.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılanlar

1. "Hünkâr İskelesi İngiltere ile imzalandı." Rusya ile imzalandı. İngiltere ile 1838'de Balta Limanı Ticaret Antlaşması yapıldı.
2. "Gizli maddeyle Boğazlar bütün gemilere açıldı." Tersine, Çanakkale Boğazı Rusya lehine yabancı savaş gemilerine kapatılacaktı.
3. "Antlaşma süresiz yapıldı." Sekiz yıllık bir ittifaktı.
4. "Hünkâr İskelesi Mısır sorununu çözdü." Mısır sorunu 1840 Londra Antlaşması ile çözüme bağlandı.
5. Londra Antlaşması (1840) ile Londra Boğazlar Sözleşmesi'ni (1841) karıştırmak. İlki Mısır meselesiyle, ikincisi Boğazların statüsüyle ilgili.

Örnek sorular

1. Boğazlar meselesinin uluslararası bir sorun hâline gelmesinde etkili olan antlaşma hangisidir? A) Küçük Kaynarca B) Hünkâr İskelesi C) Balta Limanı D) Edirne E) Paris

Cevap: B.

2. Hünkâr İskelesi Antlaşması'nın imzalanmasına yol açan iç sorun nedir?

Cevap: Kavalalı Mehmed Ali Paşa isyanı.

3. Hünkâr İskelesi Antlaşması kaç yıl geçerliydi?

Cevap: Sekiz yıl.

4. Hünkâr İskelesi'nin yerini alan ve Boğazları barış zamanında yabancı savaş gemilerine kapatan düzenleme hangisidir?

Cevap: 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi.

5. Hünkâr İskelesi'ne tepki gösterip donanmasını Çanakkale önlerine gönderen devletler hangileridir?

Cevap: İngiltere ve Fransa.

Bu konuyu nasıl çalışmalısınız?

Boğazlar sorununu tek bir zaman çizelgesinde çalışın: Hünkâr İskelesi (1833, Rusya lehine kapanma), Londra Sözleşmesi (1841, uluslararası statü), Paris Antlaşması (1856, Karadeniz'in tarafsızlığı), Mondros (1918, Boğazların açılması), Lozan (1923, komisyon) ve Montrö (1936). Her adımda Boğazların kimin lehine ve nasıl düzenlendiğini tek cümleyle yazın.

Zaten Akademi'de bu konudaki yanlışlarınız hata defterine düşer. Boğazların sonraki aşamaları için Mondros Ateşkes Antlaşması ve Lozan Antlaşması, diğer konular için Kilit Konular.