Sevr Antlaşması (KPSS Tarih Kilit Konu): Maddeleri ve Önemi

Sevr Antlaşması, I. Dünya Savaşı'nın ardından 10 Ağustos 1920'de Paris yakınlarındaki Sevr'de Osmanlı Devleti ile İtilaf devletleri arasında imzalanan barış antlaşmasıdır. Anadolu'yu parçalayan, İstanbul ve Boğazlar'ı denetim altına alan hükümleri yüzünden Türk basını onu "ölüm cezası" diye nitelendirdi. Kurtuluş Savaşı'nın zaferle bitmesiyle uygulanamadı. KPSS'de en çok bölgelere göre hükümleri ve Lozan'la karşılaştırması sorulur.

Sevr'e giden süreç

Paris Barış Konferansı 18 Ocak 1919'da toplandı. Osmanlı topraklarının paylaşımı İngiltere, Fransa ve İtalya arasında uzun tartışmalara yol açtı. 16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edildi; Londra (Şubat-Nisan 1920) ve San Remo (18-26 Nisan 1920) konferanslarında antlaşmaya son şekli verildi. Taslak 11 Mayıs 1920'de Ahmed Tevfik Paşa başkanlığındaki Osmanlı heyetine verildi. Antlaşma, Âyan üyesi Hâdi Paşa başkanlığında Rıza Tevfik ve Reşad Hâlis beylerden oluşan heyet tarafından 10 Ağustos 1920'de imzalandı.

Sevr Antlaşması'nın hükümleri

Sevr'in önemi

Sevr, Avrupa'nın "Şark Meselesi"ne getirdiği çözümün ifadesiydi ve TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ifadesiyle bu çözümde yerel milliyetçilik ve halkın kendi kaderini tayin hakkı hiçbir rol oynamamıştı. Anadolu'daki direniş ve 23 Nisan 1920'de açılan TBMM, bu taksim planına karşı mücadeleyi sürdürdü. Savaşın kazanılmasıyla Sevr uygulanamadı; Türkiye'nin sınırları ve egemenlik hakları 1923'te Lozan Barış Antlaşması ile belirlendi.

Sevr neden hukuken geçersiz sayılır?

Osmanlı anayasasına göre bir antlaşmanın yürürlüğe girmesi için Meclis-i Mebusan'ın onayı gerekiyordu. Oysa meclis 11 Nisan 1920'de feshedilmişti. Sevr'in imzalanması Saltanat Şurası'nda kabul edildi, ama antlaşma hiçbir zaman meclis onayından geçmedi. Bu yüzden Sevr hukuken yürürlüğe girmemiş bir antlaşmadır. TBMM ise Sevr'i tanımadığını açıkladı ve antlaşmayı imzalayanlarla onaylayanları vatan haini saydı. Sınavda "Sevr hangi gerekçeyle geçersizdir?" sorusunun cevabı, Osmanlı Meclisi'nin onayının olmamasıdır.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılanlar

1. "Sevr bir ateşkestir." Hayır, barış antlaşmasıdır. Ateşkes olan Mondros (1918) ve Mudanya'dır (1922).
2. "Sevr'i TBMM hükümeti imzaladı." Sevr'i İstanbul'daki Osmanlı hükümetinin heyeti imzaladı (Hâdi Paşa, Rıza Tevfik, Reşad Hâlis). TBMM bu antlaşmanın tarafı değildir.
3. "İzmir doğrudan Yunanistan'a verildi." İzmir resmen Osmanlı'da kalıyor, yönetimi Yunanistan'a bırakılıyor ve beş yıl sonra katılma hakkı tanınıyordu.
4. "Ermenistan sınırını Milletler Cemiyeti çizecekti." Sınırın belirlenmesi ABD Başkanı Wilson'un hakemliğine bırakılmıştı. Milletler Cemiyeti ise Kürt bölgelerine ilişkin hükümde geçer.
5. "Sevr ile Lozan'da Boğazlar aynı şekilde düzenlendi." Sevr'de Marmara kıyılarının yönetimi tamamen uluslararası komisyona bırakılıyordu; Lozan'da ise komisyon Türk başkanlığında kuruldu ve kıyılar Türk yönetiminde kaldı.

Örnek sorular

1. Sevr Antlaşması'na göre İzmir ve çevresiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Doğrudan Yunanistan'a bırakıldı. B) İtalya'ya verildi. C) Resmen Osmanlı'da kaldı, yönetimi Yunanistan'a bırakıldı. D) Uluslararası komisyona bağlandı. E) Bağımsız oldu.

Cevap: C. İzmir resmen Osmanlı toprağı sayılıyor ama yönetimi Yunanistan'a bırakılıyordu (md. 65-83).

2. Sevr Antlaşması'nda Ermenistan-Türkiye sınırının belirlenmesi kime bırakılmıştır?

Cevap: ABD Başkanı Wilson'un hakemliğine (md. 88-93).

3. Sevr'de Osmanlı heyetinin başkanı kimdir?

Cevap: Âyan Meclisi üyesi Hâdi Paşa.

Bu konuyu nasıl çalışmalısın?

Sevr'i ezberlemenin en kolay yolu, hükümleri haritada bölge bölge işaretlemek ve her bölge için Lozan'da ne olduğunu yanına yazmaktır. "Sevr'de İzmir: Yunan yönetimi / Lozan'da: Türkiye" gibi çiftler hem iki antlaşmayı birlikte pekiştirir hem de karşılaştırma sorularını kolaylaştırır. Antlaşma zincirinin öncesi için Mondros Ateşkes Antlaşması yazısına bak.

Konu testlerinde yanlış yaptığın sorular Zaten Akademi'nin hata defterine düşer; tekrarlarında yalnızca karıştırdığın hükümlere dönersin. Diğer kilit konular için Kilit Konular sayfasına, KPSS hazırlığı için KPSS sayfamıza bakabilirsin.