Kanun-i Esasi (KPSS Tarih Kilit Konu): İlk Osmanlı Anayasası

Kanun-i Esasi, Osmanlı Devleti'nin ve Türk tarihinin ilk anayasası. 23 Aralık 1876'da II. Abdülhamid döneminde ilan edildi ve Osmanlı'da meşrutiyet, yani meclisli yönetim dönemini başlattı. 119 maddeden oluşuyordu ve iki kanatlı bir meclis öngörüyordu. Ancak padişaha geniş yetkiler bırakması, meclisin kısa sürede kapatılmasının da önünü açtı.

KPSS'de nasıl soruluyor?

Kanun-i Esasi soruları genellikle şu üç noktaya odaklanıyor: Türk tarihindeki ilk anayasa olması, meclisin yapısı (hangi kanadın seçilmiş, hangisinin atanmış olduğu) ve padişahın yetkilerinin sınırlandırılıp sınırlandırılmadığı. "Kanun-i Esasi ile aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmiştir?" kalıbında cevap genellikle "halk ilk kez yönetime katılmıştır".

Temel bilgiler

Anayasa nasıl hazırlandı?

Abdülaziz'in tahttan indirilmesi ve V. Murad'ın kısa saltanatının ardından II. Abdülhamid, meşrutiyeti ilan edeceği sözüyle tahta çıktı. Anayasayı hazırlamak için Midhat Paşa başkanlığında, ulema, askerler ve bürokratlardan oluşan bir Meclis-i Mahsus kuruldu. TDV İslâm Ansiklopedisi bu komisyonun 24 ile 37 arasında değişen sayıda üyeyle, alt komisyonlar hâlinde çalıştığını belirtiyor. Hazırlanan metin 119 madde ve on iki başlıktan oluşuyordu.

Meclisin yapısı ve padişahın yetkileri

Meclis-i Umumi iki kanattan oluşuyordu: halkın seçtiği temsilcilerden oluşan Meclis-i Mebusan ve üyeleri padişah tarafından atanan Meclis-i Âyan. Bu yapı, halkın yönetime ilk kez temsilcileri aracılığıyla katılması anlamına geliyordu.

Ancak padişah yetkilerinin büyük kısmını korudu: meclisi açma ve kapatma, Âyan üyelerini atama ve kanunları onaylama yetkisi ondaydı. En çok tartışılan madde ise 113. madde oldu. Bu madde padişaha, devletin güvenliği açısından sakıncalı gördüğü kişileri ülkeden uzaklaştırma yetkisi veriyordu. Bu yetkinin ilk kullanıldığı kişilerden biri, anayasanın hazırlanmasına öncülük eden Midhat Paşa oldu.

Meclisin kapatılması ve II. Meşrutiyet

İlk Meclis-i Mebusan 19 Mart 1877'de açıldı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sürerken meclisteki eleştiriler yoğunlaştı ve II. Abdülhamid meclisi 14 Şubat 1878'de kapattı. Kanun-i Esasi resmen yürürlükte kalsa da meclis otuz yıl boyunca toplanmadı.

1908'de İttihat ve Terakki'nin baskısıyla meşrutiyet yeniden ilan edildi (II. Meşrutiyet) ve meclis tekrar açıldı. 21 Ağustos 1909'daki değişikliklerle anayasanın 21 maddesi değiştirildi, bir maddesi tamamen kaldırıldı ve üç madde eklendi. Bu değişiklikler padişahın yetkilerini önemli ölçüde sınırlandırdı. Kanun-i Esasi, Osmanlı Devleti'nin sonuna kadar yürürlükte kaldı; yani yaklaşık yarım asır boyunca, kesintilerle de olsa, devletin temel hukuk metni olarak varlığını sürdürdü.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılanlar

1. "Kanun-i Esasi ile padişahın yetkileri tamamen kaldırıldı." Hayır. Padişah geniş yetkilerini korudu; asıl sınırlama 1909 değişiklikleriyle geldi.
2. "Meclis-i Âyan üyeleri halk tarafından seçilirdi." Âyan üyeleri padişah tarafından atanırdı; seçilen kanat Meclis-i Mebusan'dı.
3. "Kanun-i Esasi Abdülmecid döneminde ilan edildi." II. Abdülhamid döneminde ilan edildi. Abdülmecid, Tanzimat ve Islahat fermanlarının padişahıdır.
4. "Meclis 1908'e kadar çalıştı." Meclis 1878'de kapatıldı ve 1908'e kadar toplanmadı.
5. "İlk Türk anayasası 1921 Teşkilat-ı Esasiye'dir." Türk tarihinin ilk anayasası 1876 Kanun-i Esasi'dir; 1921 Teşkilat-ı Esasiye, TBMM döneminin ilk anayasasıdır.

Örnek sorular

1. Kanun-i Esasi'nin ilanıyla aşağıdakilerden hangisi ilk kez gerçekleşmiştir? A) Padişahın yetkilerinin tamamen kaldırılması B) Halkın temsilcileri aracılığıyla yönetime katılması C) Laik hukuk sistemine geçilmesi D) Cumhuriyetin ilanı E) Kapitülasyonların kaldırılması

Cevap: B.

2. Kanun-i Esasi'nin hangi maddesi padişaha sürgün yetkisi veriyordu?

Cevap: 113. madde.

3. İlk Osmanlı meclisi hangi padişah tarafından kapatılmıştır?

Cevap: II. Abdülhamid (14 Şubat 1878).

4. 1909 değişikliklerinin Kanun-i Esasi'ye etkisi nedir?

Cevap: 21 madde değiştirildi, bir madde kaldırıldı ve üç madde eklendi; padişahın yetkileri önemli ölçüde sınırlandırılarak meclisin konumu güçlendirildi.

Bu konuyu nasıl çalışmalısınız?

Kanun-i Esasi'yi Osmanlı'daki anayasacılık zincirinin son halkası olarak çalışın: Sened-i İttifak, Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, Kanun-i Esasi ve II. Meşrutiyet. Her belgede padişahın yetkisinin nasıl değiştiğini tek bir sütunda karşılaştırmak, sınavdaki sıralama ve karşılaştırma sorularını kolaylaştırır.

Bu konuları Zaten Akademi'nin konu haritasında takip ederek hangi dönemi bitirip hangisinde eksik kaldığınızı görebilirsiniz. Diğer konular için Kilit Konular, KPSS hazırlığı için KPSS sayfamız.