Tanzimat Fermanı (KPSS Tarih Kilit Konu): Maddeleri ve Önemi

Tanzimat Fermanı, resmî adıyla Gülhane Hatt-ı Hümayunu, 3 Kasım 1839'da Topkapı Sarayı'nın Gülhane bahçesinde okunan ve Osmanlı'da hukuk devleti yolunda atılan ilk büyük adım sayılan belge. Padişah Abdülmecid'in iradesiyle ilan edildi; tebaanın can, mal ve namus güvenliğini devlet güvencesine aldı. KPSS'de en çok hükümleri, Islahat Fermanı'ndan farkı ve "padişahın yetkilerinin ilk kez sınırlandırılması" özelliği soruluyor.

KPSS'de nasıl soruluyor?

Tanzimat soruları genellikle üç kalıpta geliyor: fermanın hükümlerinden hangisinin "hukukun üstünlüğü" ya da "eşitlik" ilkesiyle ilgili olduğu, Islahat Fermanı ile karşılaştırma ve Osmanlı'da anayasacılığa giden süreçteki yeri (Sened-i İttifak, Tanzimat, Islahat, Kanun-i Esasi sıralaması).

Ferman hakkında temel bilgiler

Fermanın hükümleri

TDV İslâm Ansiklopedisi fermanın dört temel esasını şöyle özetliyor:

1. Can, mal ve namus güvenliği: Bütün tebaanın can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
2. Vergi düzeni: Vergiler herkesin geliri oranında alınacak; halkı ezen iltizam usulü kaldırılacak.
3. Askerlik: Askerlik hizmeti belirli bir süreye bağlanacak ve askere alma düzenli bir usulle yapılacak.
4. Yargı güvencesi: Kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak; kanunlar din farkı gözetilmeksizin herkese uygulanacak.

Ferman nasıl hazırlandı?

Literatürde Mustafa Reşid Paşa'nın rolü çok öne çıkarılsa da TDV İslâm Ansiklopedisi, fermanın tek bir kişinin eseri olmadığını vurguluyor. Sadrazam Koca Hüsrev Paşa başkanlığında toplanan ve 38 üst düzey devlet adamı ile ulemadan oluşan bir meşveret meclisi, fermanın ilkelerini ilan edilmeden önce onayladı. Yani Tanzimat, devlet içinde geniş bir uzlaşmayla ortaya çıktı.

Neden ilan edildi?

• Devletin mali ve idari yapısındaki bozulmayı düzeltmek.
• Avrupalı devletlerin baskılarını azaltmak ve desteklerini kazanmak.
• Ülke içindeki yönetim sorunlarına çözüm bulmak.
• Tebaayı devlete bağlamak, hukuki güvenceyi sağlamak ve ayrılıkçı hareketlerin önünü kesmek.

Neden önemli?

• Padişah, yetkilerini ilk kez kendi isteğiyle sınırlandırdı.
• Hukukun üstünlüğü fikri Osmanlı devlet anlayışına resmî olarak girdi.
• Kanunlar önünde eşitlik ilkesi ilk kez resmî olarak kabul edildi.
• Ardından gelecek Islahat Fermanı ve Kanun-i Esasi'nin zemini hazırlandı.

Tanzimat ile Islahat arasındaki fark

Ayrıntılar için Islahat Fermanı yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılanlar

1. "Tanzimat Fermanı'nı padişah okudu." Fermanı Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa okudu; Abdülmecid törene Gülhane köşkünden katıldı.
2. "Tanzimat ile meşrutiyet ilan edildi." Hayır. Meşrutiyet, yani meclisli yönetim, 1876'da Kanun-i Esasi ile geldi.
3. "Tanzimat yalnızca gayrimüslimlere haklar tanıdı." Bu Islahat Fermanı'nın özelliği. Tanzimat bütün tebaaya yönelik genel ilkeler getirdi.
4. "Tanzimat'ı Abdülaziz ilan etti." Ferman Abdülmecid döneminde, onun tahta çıkışının ilk yılında ilan edildi.
5. "Tanzimat bir anayasadır." Ferman bir anayasa değil; padişahın yetkilerini sınırlayan ve ilkeler koyan bir belgedir. İlk Osmanlı anayasası Kanun-i Esasi'dir.

Örnek sorular

1. Tanzimat Fermanı'nda yer alan "kimse yargılanmadan cezalandırılmayacaktır" hükmü aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilgilidir? A) Ekonomik kalkınma B) Hukukun üstünlüğü C) Laiklik D) Millî egemenlik E) Merkeziyetçilik

Cevap: B.

2. Tanzimat Fermanı'nı Gülhane'de kim okumuştur?

Cevap: Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa.

3. Tanzimat Fermanı ile kaldırılması öngörülen vergi toplama usulü hangisidir?

Cevap: İltizam.

4. Tanzimat Fermanı'nın hazırlanmasında devlet içinde geniş bir uzlaşma olduğunu gösteren gelişme hangisidir?

Cevap: Sadrazam Koca Hüsrev Paşa başkanlığında toplanan ve 38 üst düzey devlet adamı ile ulemadan oluşan meşveret meclisinin, fermanın ilkelerini ilan edilmeden önce onaylaması.

5. Tanzimat Fermanı'nın "vergilerin herkesin geliri oranında alınması" hükmü hangi sorunu çözmeyi amaçlıyordu?

Cevap: İltizam usulünün yol açtığı keyfî ve ağır vergilendirmeyi; vergiyi adil ve öngörülebilir hâle getirmeyi.

Bu konuyu nasıl çalışmalısınız?

Osmanlı'da anayasacılık sürecini tek bir zaman çizelgesinde çalışın: Sened-i İttifak (1808), Tanzimat (1839), Islahat (1856), Kanun-i Esasi (1876), II. Meşrutiyet (1908). Her belge için "kim, ne zaman, kime yönelik, padişahın yetkisini nasıl etkiledi" sorularını yanıtlayın.

Zaten Akademi'nin hata defteri, bu belgeleri birbirine karıştırdığınız soruları ayrı bir yerde toplar; tekrarında sadece onlara dönersiniz. Sonraki adım için Kanun-i Esasi, KPSS hazırlığı için KPSS sayfamız, diğer konular için Kilit Konular.